DZIAŁANIE NA SZKODĘ SPÓŁKI – kiedy ryzyko biznesowe mieści się w przyjętych ramach, a kiedy jest nadużyciem zaufania?

RYZYKO BIZNESOWE CZY NIEGOSPODARNOŚĆ?

Ryzyko biznesowe stanowi nieodzowną część każdego przedsiębiorstwa. Przęstepstwo nadużycia zaufania, o którym mowa w art. 296 k.k. niejednokrotnie spędza sen z powiek menedżerom, którym powierzono zarząd cudzym majątkiem. Gdzie więc szukać granicy między decyzją mieszcząca się w ramach ryzyka biznesowego a przestępstwem niegospodarności?

KTO PONOSI ODPOWIEDZIALNOŚĆ? 

Podmiotem przestępstwa, o którym mowa w art. 296 k.k. może być  osoba, która ma samodzielność decyzyjną w zakresie zajmowania się sprawami majątkowymi, tj. musi ona mieć możliwość wyboru określonego działania spośród kilku dopuszczalnych rozwiązań. W praktyce organy ściągania ograniczają się niemal „z urzędu” do stawiania zarzutu członkom zarządu, którzy pełnią czynności związane z prowadzeniem spraw spółki. Taka praktyka – choć  niezwykle krzywdząca i niewłaściwa, jest częstym postępowaniem co utrudnia, a czasem paraliżuje pracę przedsiębiorstwa.

Jednakże musisz mieć świadomość, iż zdarzają się sytuacje, w których nawet pracownik spółki (niezależnie od nazwy piastowanego stanowiska) może ponieść odpowiedzialność, o której mowa powyżej. Takie sytuacje zdarzają się najczęściej w strukturach przedsiębiorstw ściśle sczhierachizowanych, w odniesieniu do pracowników wyższego szczebla.

Często zadawanym pytanie w omawianym zakresie jest kwestia możliwości ponoszenia odpowiedzialności przez prokurenta spółki. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, pomimo, iż prokura jest rodzajem pełnomocnictwa (art. 109¹ § 1 KC), a więc wynika z jednostronnego oświadczenia woli podmiotu, który ją ustanawia, należy uznać, że może być podstawą umownego obowiązku zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą, o czym mowa w art. 296 § 1 KK (postanowienie SN z dnia 4 kwietnia 2022 r. w sprawie o syg. akt: II KK 22/22).

Podkreślić także należy, iż do grupy osób mogącej ponosić odpowiedzialność z art. 296 kk, nie należy zaliczać wspólników spółki kapitałowej – wspólnicy, z uwagi na brak możliwości zajmowania się sprawami majątkowymi nie ponoszą rzeczonej odpowiedzialności. Sprawa ta wygląda jednak zupełnie inaczej w spółkach osobowych i spółce cywilnej.

CZYM JEST DZIAŁANIE NA SZKODĘ SPÓŁKI? 

Zgodnie z art. 296 k.k. działanie na szkodę spółki należy rozumieć jako nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez osobę obowiązaną do zajmowania się jej sprawami majątkowymi, które skutkują wyrządzeniem jej szkody w kwocie ponad 200.000 zł.

Art. 296. KK Wyrządzenie szkody w obrocie gospodarczym

§ 1.Kto, będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, wyrządza jej znaczną szkodę majątkową, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 1a. Jeżeli sprawca, o którym mowa w § 1, przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku, sprowadza bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody majątkowej, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w § 1 lub 1a działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

§ 3. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w § 1 lub 2 wyrządza szkodę majątkową w wielkich rozmiarach, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

§ 4. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w § 1 lub 3 działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 4a. Jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, ściganie przestępstwa określonego w § 1a następuje na wniosek pokrzywdzonego, wspólnika, akcjonariusza lub udziałowca pokrzywdzonej spółki lub członka pokrzywdzonej spółdzielni.

§ 5. Nie podlega karze, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę.

CO TO OZNACZA W PRAKTYCE?

1. zawieranie nierynkowych umów;
2. zawieranie fikcyjnych umów;
3. posługiwanie się nieprawdziwymi informacjami w zakresie rzeczywistej sytuacji finansowej firmy;
4. czerpanie prywatnych korzyści kosztem firmy, dokonywanie nieuprawnionych wypłat;
5. brak regulowania zobowiązań podatkowych;
6. bezpodstawne zrzeczenie się roszczeń przysługujących spółce;
7. celowe opóźnienie w podejmowaniu kluczowych decyzjach z punktu widzenia finansowego spółki.

KIEDY RYZYKO BIZNESOWE STAJE SIĘ PRZESTĘPSTWEM?

Czy sam skutek poniesienia przez spółkę szkody majątkowej gra kluczową rolę w zakresie popełnienia omawianego przestępstwa? Nie. W praktyce jednak czas, na który należy oceniać zachowanie osoby, co do której stawiany jest rzeczony zarzut jest kwestią najbardziej problematyczną. W modelowym postępowaniu racjonalność podjętej decyzji biznesowej winna zostać ocenia przez całokształt okoliczności jej towarzyszących, tj. ocena powinna uwzględniać, czy podjęta decyzja była racjonalna z punktu widzenia wiedzy jaką osoba decyzyjna posiadała, uwzględniała wszelkie zmiany okoliczności, postępowanie osób trzecich i wiele innych.

Wobec tego to nie sam skutek, a podejmowane działania w kontekście posiadanych kompetencji leżą w zakresie kryminalizacji  z art. 296 k.k.

CO GROZI ZA DZIAŁANIE NA SZKODĘ SPÓŁKI?

Po nowelizacji w 2023 roku, karę za dokonanie przestępstwa z art. 296 k.k. są mocno dotkliwe i uzależnione od rozmiaru szkody wyrządzonej przedsiębiorstwu. Szczegółowy wymiar kar został przytoczony w powyższej części niniejszego artykułu – „CZYM JEST DZIAŁANIE NA SZKODĘ SPÓŁKI?”.

KLAUZULA NIEKARALNOŚCI 

Ustawodawca przewidział także tzw. klauzulę niekaralności, czy klauzulę opartą na konstrukcji czynnego żalu – zgodnie z art. 296 § 5 k.k. nie podlega karze ten, kto przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę. Wówczas postępowanie karne nie będzie wszczynane, a wszczęte ulegnie umorzeniu (art. 17 § 1 pkt 4 k.p.k.). Co jednak najistotniejsze – naprawienie szkody musi nastąpić przed wszczęciem postępowania w sprawie.

POMOC ADWOKATA 

Z punktu widzenia praktyki adwokackiej należy wskazać jasno – postępowania, w których postawiony został zarzut działalności na szkodę spółki nie należą do prostych i którkotrzwałych, głównie z uwagi na rozbudowane postępowanie dowodowe, konieczność sporządzenia wielowątkowych opinii biegłych specjalistów, wobec czego fachowe doradztwo jest wskazane już na początkowym etapie.

Co także istotne – pamiętaj, że z pomocy adwokata możesz skorzystać jeszcze przed rozpoczęciem planowanego przedsięwzięcia. Przygotujemy dla Ciebie opinie prawną uwzględniająca wszelkie ryzyka na gruncie prawnokarnym.